En- en exclaves

Inleiding Vennbahn Kaartmateriaal Geschiedenis En- en exlaves

De Vennbahn als grens tussen België en Duitsland.
De oostzijde van het tracé van de Vennbahn vormt op drie stukken de 'normale' grens tussen België en Duitsland. Op deze stukken loopt de nummering in lijn met de normale oplopende nummering in noordelijke richting van de grens tussen België en Duitsland.

Duitse exclaves tussen België en Vennbahn
geen trein meer te bekennen

Rond het tracé van de Vennbahn is de grenssituatie en de nummering van de grensstenen tamelijk ingewikkeld. Hier vinden we Duitse exclaves, ingeklemd tussen België en de Vennbahn.
Er zijn vijf Duitse exclaves die ontstaan zijn doordat het tracé van de Vennbahn na de eerste Wereldoorlog Belgisch grondgebied werd.
Als schadevergoeding moest Duitsland immers grond aan België afstaan waaronder het gehele Duitse tracé van de Vennbahn inclusief bijbehorende gebouwen en installaties. Deze tot dan toe geheel Duitse spoorlijn totaan de Luxemburgse grens werd daarmee een bijna geheel Belgische spoorlijn.
Een deel van die Vennbahn liep echter over gebied dat Duits bleef. De gebieden tussen de nieuwe grens en het tracé van de Vennbahn werden daardoor Duitse exclaves omdat de spoorlijn zelf (de rails, het ballastbed en directe omgeving) dus Belgisch grondgebied werd.

Vier van deze vijf exclaves stammen uit 1920 – 1922 toen de grens tussen België en Duitsland opnieuw werd vastgesteld. Het gaat om de exclaves Ruitzhof, Mützenich, Rückschlag en Münsterbildchen.
De vijfde exclave (Rötgener Wald) bestaat uit 3 delen:
- het zuidelijke en het noordelijke gedeelte kwamen tot stand op de wijze zoals hierboven beschreven;
- het middelste gedeelte is in 1956 ontstaan toen België een stuk grond verkocht aan Duitsland. Dit stuk was al gedeeltelijk van België geïsoleerd door de doorkruising van Duitse corridors op Belgisch gebied tussen Roetgen, Lammersdorf en Konzen. Met de verkoop van dit gebied vervielen ook de corridors.

Hemmeres
picknicken op voormalige grenssten in Hemmeres Tenslotte is er dan nog het plaatsje Hemmeres, tussen Burg-Reuland (B) en Winterspelt (D). Dit van oorsprong Duitse dorpje werd ook door de Vennbahn van Duitsland afgesneden, hoewel België het na de eerste werdeldoorlog graag meteen had ingelijfd. Tijdens WO II bombardeerde Duitsland de hoge spoorbrug over de Our bij Hemmeres als onderdeel van het Ardennenoffensief in 1944. De brug werd niet herbouwd, het zuidelijk gedeelte van de Vennbahn werd na de oorlog helemaal niet meer in gebruik genomen. Door grenscorrecties na WO II kwam Hemmeres dan toch bij België, maar ook deze exclave vormde onderdeel van de verkoop van grond aan Duitsland in 1956 en kwam toen dus weer bij Duitsland. Het tracé van de Vennbahn dat hier slechts 1134 meter bedroeg en hier niet meer in gebruik was, werd ook verkocht; de spoorlijn was immers verdwenen. Daarmee verviel dus de ook de exclave-status van Hemmeres. De grensstenen (151a-e en 152a-i) werden geruimd. Als herinnering aan de grens werden de poten van een picknickplaats in Hemmeres gemaakt van voormalige grensstenen.

Grenssteennummering exclaves

methodiek grenssteennumering exclavs langs Vennbahn

De grenssteennummering langs de Vennbahn bij de oorspronkelijke exclaves is afgeleid van de nummers van de grensstenen daar waar de Vennbahn de Belgisch-Duitse grens snijdt. Hoewel ingewikkeld, zit er logica in:
Oostzijde exclave tracé:
- De grensstenen aan de oostzijde van het exclave-tracé dragen de nummers van de laatste grenssteen voor deze doorsnijding. Deze nummers op de grensstenen zijn aangevuld met oplopende letters. (26A, 26B etc),
Westzijde exclave tracé:
- De grensstenen aan de westzijde van het exclave-tracé dragen de nummers van de eerste grenssteen na deze doorsnijding, dus de eerste grenssteen in de exclave. Deze nummers op de grensstenen zijn ook aangevuld met oplopende letters. (27A, 27B etc)

De nummering van de grensstenen aan de westzijde van de exclave zelf loopt normaal op zonder subnummering tot het punt waar de landsgrens en de Vennbahn weer samenkomen. De eerste en de laatste grenssteen op de exclave zijn driehoekig.

Op de tekening rechts staat een en ander ter verduidelijking vereenvoudigd weergegeven.
- de dikke gele lijn symboliseert de Vennbahn,
- de zwarte lijnen symboliseren de normale Belgisch/Duitse grens,
- de rode lijnen symboleren de grens van de exclave,
- de zwartgekleurde vierkante grenssteentjes zijn de grensstenen met normaal oplopende nummering,
- de roodgekleurde vierkante grenssteentjes zijn de subgenummerde grensstenen die de exclave markeren,
- de driehoekige grenssteentjes (27 en 32) markeren de splitsing.
De tekening symboliseert de methodiek, de grenssteennummers zijn fictief!

Deze nummering is van toepassing op 3 van de 5 exclaves, te weten Ruitzhof, Mützenich en Münsterbildchen.
De grenssteennummering langs de samengestelde grote exclave Rötgener Wald is voor het eerste en derde gedeelte ook zo opgebouwd omdat dit oorspronkelijk twee afzonderlijke exclaves waren:
- eerste gedeelte: 769a – 769e / 770a – 770e;
- derde gedeelte: 799a – 799f / 800a – 800f);
Het nieuwe, middelste gedeelte van deze exclave ten noorden van Lammersdorf was aan de oostzijde reeds voorzien van grensstenen omdat de Vennbahn hier al de grens vormde. Doordat door de verkoop van Belgische grond nu ook de westzijde van het tracé aan Duits grondgebied werd, werden hier extra grensstenen geplaatst.
Dit werden subnummers van de reeds aanwezige grensstenen aan de oostzijde: (788 ->788a, 789 ->789a, etc... t/m 798a). Bij grenssteen 789 is ook nog een 789b geplaatst.
Dan is er nog de zeer kleine exclave Rückschlag ten noorden van Konzen: deze exclave beslaat slechts enkele percelen; er staat één huis. De exclave is zo klein dat dit geen gevolgen heeft voor de nummering van de grensstenen aan de Vennbahn. Hier zijn ook geen driehoekige grensstenen toegepast.
De grensstenen 755 t/m 759 markeren deze exclave.

Van zuid naar noord
Tenslotte een overzicht van de nummering van zuid naar noord in oplopende richting.
1. Bij Kalterherberg gaat de Vennbahn voor het eerst Duitsland in.
Hier ontstaat de Duitse exclave ‘Ruitzhof’.
Grensstenen langs de Vennbahn:
- Oostkant: 656A – 656B
- Westkant: 657A – 657B.

2. Anderhalve kilometer hoger komen grens en Vennbahn weer bij elkaar en vormt de Vennbahn de grens.
- Grensstenen 673, 674 en 675

3. Bij het klooster ‘Gut Reichenstein’ (Kalterherberg) gaat de Vennbahn weer Duitsland in.
Hierdoor ontstaat de Duitse exclave ‘Mützenich’.
- Oostkant: 674A – 674P

- Westkant: 675A – 675O.

de driehoekige grenssteen 899, het einde van de laatste exclave

4. Net onder Konzen komen de grens en de Vennbahn weer samen.
De grens loopt langs de Vennbahn tot net onder Lammersdorf.
- Grensstenen 750 – 769/770.
- De grensstenen 756 – 759 vormen de zeer kleine exclave "Rückschlag" ten noorden van Konzen.

5. Onder Lammersdorf buigt de grens af in westelijke richting en gaat de Vennbahn weer Duitsland in.
Hierdoor ontstaat de ‘samengestelde’ Duitse exclave ‘Rötgener Wald’.
Grensstenen oostkant:
- 769A t/m 769E
- 788 t/m 798
- 799A – 799F
Grensstenen westkant:
- 770A t/m 770E
- 788A t/m 798A
- 800A t/m 800F

6. In Roetgen komen grens en Vennbahn weer even bij elkaar, slechts 100 meter:
- Grensstenen 884, 885, 886, 887

7. In Roetgen gaan grens en Vennbahn weer uit elkaar.
Hier ontstaat de exclave ‘Münsterbildchen’.
- Oostkant: 886A t/m 886J
- Westkant: 887A t/m 887H

Bij de grensstenen 899 en 900 in het Raerenerwald verdwijnt de Vennbahn definitief België in en vormt deze niet langer de grens.

Inleiding Vennbahn Kaartmateriaal Geschiedenis En- en exlaves